Feeds:
Δημοσιεύσεις
Σχόλια

Archive for 20 Ιουλίου 2008

ΚΡΥΦΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΦΑΝΕΡΩΜΕΝΑ

Ο Τιπούκειτος ακόμα δεν αξιώθηκε να στρωθεί να γράψει μια απάντηση της προκοπής στο εκτενές και εμπεριστατωμένο σχόλιο του Γιάννη Η. Χάρη (δείτε τα σχόλια αυτού εδώ του ποστ· το σχόλιο του ΓΗΧ αναρτήθηκε κατόρζ ζουιγιέ, στις 08:48 μ.μ.). Βλέπετε, έπεσε δουλειά, και ο κατά τ’ άλλα τεμπέλης και ανεπρόκοπος Τιπούκειτος αναγκάζεται (έξω από τ’ άλλα ελαττώματά του) να γίνει σήμερα και λογοκλόπος. Σας προτείνει λοιπόν να διαβάσετε ένα εξόχως ενδιαφέρον κείμενο του ΓΗΧ, που το έγραψε, νομίζω, παίζων άμα τε και σπουδάζων. Θα δείτε, μεταξύ άλλων, πώς οι εθνικοί μύθοι, ιδίως όταν είναι από μιας αρχής ασόβαροι, καταλήγουν έπειτα από λίγο να γίνουν υλικό για ανέκδοτα.

Ο μύθος του Κρυφού Σχολειού (γιατί περί αυτού πρόκειται) έχει κονιορτοποιηθεί πολλαπλώς και επανειλημμένα. Όπως όλοι οι μύθοι όμως (κυρίως αυτοί που μας κολακεύουν ως άτομα ή ως σύνολα), θα αργήσει πολύ να πεθάνει, καθώς φαίνεται.

Θα ήταν περιττό, νομίζω, να επαναληφθούν εδώ τα βασικότερα επιχειρήματα που δείχνουν πόσο έωλος (διορθώθηκα, βλέπετε) είναι ο μύθος του Κρυφού Σχολειού: τα έχει άλλωστε εκθέσει ο ΓΗΧ σε παλιότερο δημοσίευμά του. Θα ήθελα απλώς να προσθέσω ένα πετραδάκι στο ήδη στερό οικοδόμημα των πολέμιων του μύθου.

Από τα ελληνιστικά κιόλας χρόνια, κυρίως όμως στην ύστερη αρχαιότητα και στο Bυζάντιο σχηματίστηκαν συλλογές γνωμικών (μονόστιχων ως επί το πλείστον) που κυκλοφορούσαν με το όνομα του Mενάνδρου ―Mενάνδρου Γνώμαι Mονόστιχοι είναι ο συμβατικός τίτλος που αποδίδουμε σήμερα συλλήβδην στις συλλογές αυτές― χωρίς βεβαίως να ανήκουν πάντοτε σε κείνον. Οι συλλογές αυτές περιέχουν γνήσιο μενάνδρειο υλικό ανάμικτο με σταχυολογήματα από τον Eυριπίδη ή από άλλους τραγικούς και κωμικούς ποιητές, ακόμη και με δασκαλίστικα κατασκευάσματα. Aυτής της δεύτερης κατηγορίας οι συλλογές χρησιμοποιήθηκαν εκτενέστατα στην ελληνική εκπαίδευση, όχι μόνο στο Bυζάντιο και στην Tουρκοκρατία, αλλά ακόμη και ώς το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Mε τον τρόπο αυτό κάποια από τα γνωμικά τούτων των συλλογών κατάντησαν παροιμίες στο στόμα ακόμη και των ημιεγγράμματων: «δρυός πεσούσης πας ανήρ ξυλεύεται», «έστιν Δίκης οφθαλμός, ος τα πανθ’ ορά», «γελα δ’ ο μώρος, καν τι μη γελοίον η». Aκόμη και ο Aπόστολος Παύλος, που παραθέτει σε μιαν από τις επιστολές του το περίφημο μενάνδρειο «φθείρουσιν ήθη χρήσθ’ ομιλίαι κακαί», φαίνεται ότι γνώριζε το ρητό όχι από προσωπική ανάγνωση του Mενάνδρου, αλλά από κάποιο γνωμολόγιο, από το οποίο θα διδάχτηκε γράμματα στα μαθητικά του χρόνια.

Στο πλαίσιο του προγράμματός του για αναδιάρθρωση της ελληνικής εκπαίδευσης ο Aδαμάντιος Kοραής θα καταδικάσει το 1805, στο περίφημο μανιφέστο του Στοχασμοί αυτοσχέδιοι περί της ελληνικής παιδείας και γλώσσης, το ανόητο ή και επιβλαβές περιεχόμενο πολλών από τις μονόστιχες αυτές γνώμες. Παραθέτω από το Αδ. Κοραή, Προλεγόμενα στους αρχαίους έλληνες συγγραφείς και η αυτοβιογραφία του (Αθήνα, ΜΙΕΤ 1986) 155 κ.ε., εκσυγχρονίζοντας την ορθογραφία:

«Kαθώς την σήμερον παραδίδονται εις πολλά σχολεία οι συγγραφείς, είναι απορίας άξιον, ότι εξέρχονται καμμίαν φοράν απ’ αυτά νέοι στολισμένοι με χρηστά ήθη. Tο πρώτον μάθημα είναι αι μονόστιχοι γνώμαι του Xρυσολωρά [ο Kοραής ακολουθεί εδώ εσφαλμένα τη συνηθισμένη τον 18ο αι. απόδοση των γνωμών στον βυζαντινό λόγιο Mανουήλ Xρυσολωρά], ήγουν συλλογή χωρίς κρίσιν πολλών ωφελίμων γνωμών, μεμιγμένων με πολλάς άλλας, ή παντάπασιν ανοήτους, ή και βλαβεράς και προετοιμαστικάς εις την κακίαν. Tο ατοπώτερον είναι, ότι πολλάκις εις το αυτό κεφάλαιον περί του αυτού πράγματος συνηρμόσθησαν, δεν εξεύρω πώς, γνώμαι φανερά αντιφάσκουσαι, ήγουν από τας οποίας η μία λέγει το πράγμα λευκόν, η άλλη μαύρον, η μία χρήσιμον και αξιομίμητον η άλλη βλαβερόν και αποστροφής άξιον. Kαι αν άλλο κακόν δεν επροξένει η τοιαύτη αντίφασις, διά τούτο μόνον ότι είναι αντίφασις, δεν έπρεπε να παραδίδωται εις τους νέους, οι οποίοι εκείνας μόνας τας δόξας και κρίσεις των πραγμάτων πρέπει να διδάσκωνται, όσας συμφέρει εις αυτούς να έχωσιν, όταν φθάσωσιν εις την ανδρικήν ηλικίαν.»

Iδιαίτερα καυστικός είναι ο Kοραής απέναντι στις μισογυνικές γνώμες της συλλογής (κάποιες από τις οποίες έγιναν επίσης παροιμιώδης, λ.χ. θάλασσα και πυρ και γυνή τρίτον κακόν που συντομεύτηκε σε πυρ, γυνή και θάλασσα):

«Tοιαύται γνώμαι δυνατόν ίσως να χρησιμεύσωσιν εις διδάσκαλον, του οποίου σκοπός ήθελεν είσθαι να προπαιδεύση, διά της Eλληνικής γλώσσης, όλους αυτού τους μαθητάς εις την μοναχικήν ζωήν, εάν όμως τοιαύτη προπαιδεία δεν ήτον εναντία εις την Θρησκείαν, ήτις και τον γάμον εκήρυξε τίμιον και την κοίτην αμίαντον. Aλλ’ ο φρόνιμος και φίλος της αρετής διδάσκαλος, εις τον οποίον οι γονείς εμπιστεύθησαν τους υιούς των, διά να τους απολάβωσιν οπίσω αξίους διαδόχους, και στύλους της πατρικής ευτυχούσης οικίας, ή ανεγέρτας της πεσούσης, δεν έπρεπε να διδάσκη τοιαύτα τους νέους· εάν κατά δυστυχίαν τους πείση, τί άλλο δύναται να τους καταστήση παρά δυστυχείς και κακοδαίμονας ανθρώπους; … Kαι ποία μήτηρ, ή αδελφή, ήθελε με ευχαρίστησιν βλέπειν τον υιόν, ή τον αδελφόν της, να συχνάζη τα σχολεία, αν έξευρεν ότι εις αυτά διδάσκεται το κατά γυναικών ηλίθιον μίσος; Kαι ταύτα μεν ας υποτεθώσι μόνον ηλίθια· αλλ’ όταν εις αυτά προσθέτη ο σοφός διδάσκαλος και ότι,

Γυναίκα θάπτειν κρείσσόν εστιν ή γαμείν,

διά τι δεν αισθάνεται ότι κάμνει το σχολείον του παιδευτήριον τυραννίας, και ζητεί να καταστήση τους μαθητάς του Nέρωνας ή Φαλάριδας; Tί παράδοξον, εάν τοιούτον τι μάθημα της νεαράς του ηλικίας ενθυμήθη και ο Nέρων, οπόταν εθανάτωσε και την μητέρα, και την γυναίκα του;»

Φλυάρησα όμως και πιθανότατα ο αναγνώστης δεν έχει αντιληφθεί τι σχέση μπορεί να έχουν όλα τούτα με το Κρυφό Σχολειό. Πρώτον, ας προσέξουμε ότι ο Κοραής τα γράφει αυτά το 1805, δηλαδή δεκάξι ολόκληρα χρόνια πριν από την Επανάσταση. Δεύτερον, θυμίζω πως ο Κοραής ονομάζει τα ψευδομενάνδρεια μονόστιχα «αι μονόστιχοι γνώμαι του Xρυσολωρά», γιατί το 1512 οι Γνώμαι Μονόστιχοι εκ Διαφόρων Ποιητών, που είχαν πρωτοεκδοθεί από τον Ιανό Λάσκαρη το 1494 στη Φλωρεντία, τυπώθηκαν σε σύμμικτο τόμο που έφερε καταχρηστικά τον τίτλο του γραμματικού εγχειριδίου Ερωτήματα του Μανουήλ Χρυσολωρά, μολονότι περιείχε και αρκετά άλλα γραμματικά έργα. Αργότερα μάλιστα, το 1760, οι Γνώμαι Μονόστιχοι του «Μενάνδρου» τυπώθηκαν αυτοτελώς σαν έργο, δήθεν, του Μανουήλ Χρυσολωρά.

Ε και;, θα μου πείτε. Συνεχίζω για λίγο ακόμα, ελπίζοντας ότι σύντομα θα φανεί πού το πάω (ολοκληρώνω, κύριε πρόεδρε, ολοκληρώνω). Οι Γνώμαι του «Μενάνδρου» προορίζονταν, όπως είναι προφανές, για σχολική χρήση, αλλά δεν ήτανε, βέβαια, το μόνο τέτοιο εγχειρίδιο. Είναι γνωστό ότι σε όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας ευρύτατη διάδοση γνώρισαν οι λεγόμενες Εγκυκλοπαιδείαι, δηλαδή ανθολογίες αρχαίων και βυζαντινών κειμένων με ιδιαίτερη έμφαση στη γνωμολογία και στην ηθοπλασία.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα αυτών των συναγωγών είναι η τετράτομη Εγκυκλοπαιδεία Φιλολογική που συνέταξε ο Γυμνασιάρχης του περίφημου Φλαγγινιανού Μουσείου της Βενετίας Ιωάννης Πατούσας (1710)· ο πρώτος και ο τέταρτος τόμος περιέχουν, μεταξύ άλλων, τα Αποφθέγματα Βασιλέων και Στρατηγών του Πλουτάρχου, Αποφθέγματα Φιλοσόφων από τον Διογένη Λαέρτιο, γνωμικούς στίχους ερανισμένους από τον Θέογνη, το παραινετικό ποίημα του (ψευδο)Φωκυλίδη, τα πυθαγόρεια Χρυσά Έπη, καθώς και επιλογή γνωμών από τις ελεγείες του Σόλωνα. Παρομοίως, στο μεταγενέστερο κατά έναν αιώνα έργο του Στέφανου Κομμητά Εγκυκλοπαιδεία Ελληνικών Μαθημάτων, Γραμματικής, Ρητορικής και Ποιητικής (δώδεκα τόμοι, Βιέννη 1812-14) περιέχονται, μεταξύ άλλων, γνώμαι φιλοσόφων αντλημένες από τον Διογένη Λαέρτιο, αποφθέγματα από τον Πλούταρχο και γνώμαι παλαιών από το βυζαντινό ανθολόγιο του Στοβαίου.

Όταν λοιπόν ο Κοραής, στους Στοχασμούς αυτοσχέδιους, καταδικάζει το περιεχόμενο των γνωμών του «Χρυσολωρά», δεν καταγγέλλει μόνο το συγκεκριμένο εγχειρίδιο, αλλά απορρίπτει ένα ολόκληρο εκπαιδευτικό παράδειγμα, που επικράτησε λίγο πολύ στα ελληνικά σχολεία την εποχή της Τουρκοκρατίας.

Ελληνικά σχολεία, είπα; Εμ βέβαια. Όλα αυτά τα εγχειρίδια, που τυπώνονταν από το τέλος του 15ου και ίσαμε τον 19ο αιώνα, στην ελληνική μαθητιώσα νεολαία απευθύνονταν — πού αλλού; Την τεράστια διάδοσή τους τη μαρτυρεί ακριβώς η βίαιη αντίδραση του Κοραή: το νεωτεριστικό πνεύμα του Διαφωτισμού διατηρεί βέβαια τη γνωμολογία στο κέντρο του εκπαιδευτικού συστήματος, την αποκαθαίρει όμως από καθετί που θα μπορούσε να ελεγχθεί επιλήψιμο με βάση τα ουμανιστικά κριτήρια του νέου πνευματικού κινήματος. Βλέπετε, τα σχολικά εγχειρίδια που συγκέντρωναν παντοδαπό γνωμικό υλικό για την ηθική βελτίωση των μαθητών (και για την εκμάθηση γραφής και ανάγνωσης, βέβαια) υπήρχαν, σε έντυπη μορφή, ήδη από τον 15ο αιώνα, δηλαδή από την αρχή σχεδόν της Τουρκοκρατίας.

Ποιο Οκτωήχι, ποιο Ψαλτήρι και ποιο Κρυφό Σχολειό λοιπόν; Ας σοβαρευτούμε.

Advertisement

Read Full Post »